Nữ hoàng của vương quốc toán học

   Con quay là trò chơi mà hầu hết học sinh đều biết. Khi nó quay trên mặt bàn thấy nó hình như đứng yên tại một chỗ. Nhưng tại sao nó lại không ngã? Đó là điều ít người giải thích được.

   Giá trị nghiên cứu và giá trị thực dụng của nguyên tắc con quay là rất lớn và sâu sắc. Nếu ném con quay lên không, nó vẫn tự điều chỉnh phương hướng. Đặc điểm này đã được áp dụng để chế tạo con quay định hướng sử dụng trong hàng hải, hàng không và ngay cả trong kỹ thuật vũ trụ. Do việc sử dụng nó có ý nghĩa khoa học nên có câu chuyện như sau:

   Năm 1888, Viện Hàn lâm khoa học Pháp quyết định sẽ trao giải thưởng quốc tế lần thứ 3 và 3000 frăng cho ai có bài nghiên cứu về chuyển động. Trước đó mấy thập niên, cũng đã có vài lần các nhà khoa học trình bày nhưng không thành công, cho nên Viện Hàn lâm khoa học Pháp mới quyết định trao giải thưởng lần thứ 3. Vì vậy đã thu hút nhiều nhà khoa học thử séc. Sau đó, trong rất nhiều luận án gửi đến, Uỷ ban xét duyệt đã rất kinh ngạc khi họ phát hiện trong những luận án đó có một luận án nổi bật trí tuệ, ở mỗi bước chứng minh, mỗi kết luận đều thể hiện tài hoa hơn hẳn mọi người. Với giá trị của bản luận án, Uỷ ban xét duyệt đã quyết định tăng tiền thưởng từ 3000 frăng lên 5000 frăng. Sau khi đọc luận án, Uỷ ban xét duyệt đã tìm đến chủ nhân của luận án, thì ra đó là một người phụ nữ Nga, một người anh hùng trong vương quốc toán học – bà Xofia Vaxilevna Covalevxkaia (15.1.1850 – 10.2.1891).

   X.V. Covalevxkaia là con một vị tướng. Do người chủ cổ vũ, giúp đỡ, gây hứng thú toán học cho bà. Còn bô của bà thì lại rất thành kiến với việc phụ nữ đam mê toán học, nên ông phản đối việc con gái mình theo con đường toán học. Trước tình thế đó, bà đành trốn ở phòng riêng để đọc sách toán. Những điều bí hiểm của toán học càng gây tò mò, ham hiểu biết trong bà. Sau đó 1 năm, trong một lần bà đọc một cuốn sách vật lý, bà phát hiện ra trong sách có rất nhiều kiến thức về tam giác. Đối với bà, tam giác là một thế giới còn rất xa lạ. Thế là bà bắt đầu tìm hiểu và tự và đã tìm được nhiều công thức về tam giác. Rõ ràng đó là một sáng tạo mới của một nhánh toán học. Đây là con người kiết xuất được thiên phú. Người ta cho rằngm, bà có một cái gì đó giống như một Pascal mới. Nhà toán học Blaise Pascal (bút danh Lovi de Montalte, hoặc Amos Dettonville) (19.6.1623 – 19.8.1662) người Pháp, lúc còn nhỏ đã được thế giới công nhận là thần đồng.

   Do nhiều người thuyết phục, cuối cùng bố của X.V Covalevxkaia cũng đã đồng ý để bà ra ngoài học vi tích phân và những môn khoa học khác. Đúng lúc khát vọng được học lên đại học thì bị bố ra lệnh phải trở về nhà. Là một vị tướng nhứng ông không hiểu được khát vọng cháy bỏng của con ông. Ông đã hiểu một cách cứng nhắc rằng, phụ nữ với toán học là hai thái cực không thể cùng tồn tại trong một con người được, hơn nữa con gái ông đã là người lớn rồi.

   Để tiếp tục sự nghiệp học tập của mình. X.V Covalevxkaia đã chấp nhận làm người phụ nữ và bà quyết định lấy chồng. Chồng bà là một nhà sinh học trẻ tuổi và đầy tài năng. Sau khi kết hôn, vợ chồng bà dọn đến Peterbua. Nhưng ở đây những khát vọng tốt đẹp của bà đã tan biết, vì trường đại học của Nga lúc đó không tiếp nhận nữ sinh. Lấy chồng, đối với bà là điều vui mừng nhưng cũng là nỗi khổ. Không lâu sau khi lấy chồng bà đã có con. Bận việc gia đình, chồng con, nên bà không còn thời gian để tâm đến toán học. Một hôm, vì thiếu giấy dán tường ở phòng của con, bà buộc phải xé cuốn sách toán của M.V. Otstrogatxki (1902 - 1862) để dán. Không ngờ những tờ giấy ngẫu nhiên có những ký hiệu toán học ấy đã đánh thức lòng yêu toán học trong bà.  Với sự giúp đỡ của chồng, nên bà đã có nhiều sách để đọc và gia đình bà đã có được gian nhà tồi tàn bên cạnh Trường đại học Peterbua để bà được nghe giảng bài trong trường. Dần dần trình độ toán học của bà được nâng cao. Khát vọng trong bà càng cháy rực.

   Năm 1970, lúc đó X.V Covalevxkaia tròn 20 tuổi, bà quyết định đến trường đại học Berlin. Đây là một trường đại học mà bà đã ngưởng mộ từ lâu. Nhưng bà không biết rằng, lúc đó tư tưởng coi thường phụ nữ không có biên giới. Trường đại học Berlin đã kiên quyết từ chối nhận bà. Nhưng bà không nản chí. Bà tìm đến nhà giáo sư Kari Theodor Wilhelm Weierstrass - người Đức, đang giảng dạy tại đó để thẳng thắn đặt vấn đề nhờ ông giúp đỡ. Người giáo sư già nhìn người phụ nữ nước ngoài với ánh mắt đầy nghi hoặc. Sau đó ông đưa ra câu hỏi về hàm số eliptic mà thời đó còn là điều bí ẩn và cũng là điều ông đang suy nghĩ, X.V Covalevxkaia đã trả lời bằng những kết luận dứt khoát, tư duy khác thường, những kiến giải đầy trí tuệ, nên đã làm cho ông kinh ngạc. Ông đã phá lệ, nhận bà là học trò tư. Với sự giúp đỡ của giáo sư, bà đã trưởng thành nhanh chóng.

   Năm 1873 X.V Covalevxkaia liên tiếp công bố 3 luận án về phương trình vi phân. Do tính sáng tạo và giá trị của luận án nên tháng 4 – 1874 bà được Trường đại học Berlin phá lệ công nhận và cấp bằng tiến sĩ toán học, lúc đó bà mới 24 tuổi.

   Năm 1875 X.V Covalevxkaia náo nức trở về tổ quốc. Nhưng chào đón bà không phải là niềm vui mà sự đối xử bạc bẽo. Chính phủ Sa Hoàng đã quyết định không cho bà dạy học, các cơ quan nghiên cứu không ở đâu nhận bà. Điều này đã làm cho sự nghiệp nghiên cứu toán học của bà bị ngắt quảng mất 3 năm. Tiếp đó là 2 năm bà phải hi sinh cho đứa con mới ra đời. Năm 1880, Trường đại học Peterbua tổ chức hội nghị khoa học. Nhà toán học nổi tiếng Pafnutui Lvovits Tsebưsev (16.5.1821 – 8.12.1894), đã mời bà tham gia hội nghị và báo cáo luận án. Bà đã lục từ đáy rương một bài báo mà bà đã viết cách đó 6 năm về tích phân. Tuy vậy bài phát biểu đã làm chấn động hội nghị.

   Tháng 12 – 1888, Viện Hàn lâm khoa học Pháp đã phong tặng cho bà bằng tiến sĩ về nghiên cứu kiết xuất của bà đối với sự vận động của con quay. Năm 1889, viện Hàn lâm khoa học Thuỵ Điển cũng tặng thưởng cho bà. Tháng 11 năm đó, do sự thỉnh cầu của nhiều nhà khoa học nổi tiếng mà Viện Hàn lâm khoa học Nga đã  huỷ bỏ quyết định trước đây là không chấp nhận được các nhà khoa học nữ vào làm việc ở viện. Trong bức điện chúc mừng của các nhà khoa học Nga gửi X.V Covalevxkaia có đoạn viết”

   “Sau khi thay đổi quyết định mà từ trước đến nay chưa hề có, Viện Hàn lâm khoa học nước ta vừa thống nhất đề cử bà làm viện sĩ thông tấn. Chúng tôi vô cùng vui mừng thấy một trong những yêu cầu chính đáng và bức thiết đã được thực hiện.”

   Đây là người phụ nữ đầu tiên trở thành viên sĩ Viện Hàn lâm khoa học Peterbua và có lẽ cũng là người phụ nữ đầu tiên trở thành viện sĩ trên thế giới. Ngoài các đóng góp cho toán học như vừa nêu trên, X.V Covalevxkaia còn nhiều công trình toán học khác.

   Đầu năm 1891, X.V Covalevxkaia bị bệnh, qua đời trên đường từ Pháo về Nga. Sự nhầm lẫn của thầy thuốc đã cướp đi sinh mạng của một tài năng chói lọi. Lúc đó bà X.V Covalevxkaia mới 42 tuổi.